Zichtbaar leren op Werenfridus

Veel leraren dromen van een klas vol actieve, gemotiveerde leerlingen. Leerlingen die weten waarom ze leren en die meer zelf aan het roer van hun eigen leerproces staan. Hoe stimuleren we dit leerproces en hoe zorgen we ervoor dat leerlingen zich betrokken voelen? Hoe krijgen wij en onze leerlingen zicht op dit leren en op de voortgang zonder iedere week een schriftelijke overhoring te geven en hen af te rekenen met cijfers?

Zichtbaar Leren

Vorig schooljaar zijn we op Werenfridus gestart met een eerste aanzet tot vernieuwing van ons onderwijs: Zichtbaar Leren. In eerste instantie in twee brugklassen (twee Nederlandstalige vwo-brugklassen). Dit schooljaar is dat uitgebreid met drie brugklassen, naast de leerlingen die vorig schooljaar al waren gestart en nu in de tweede klas zitten. Op Werenfridus zien we de noodzaak voor deze verandering, omdat een steeds groter deel van de leerlingen steeds minder actief deelneemt aan de lessen. Docenten geven aan last te hebben van leerlingen die spullen vergeten, hun huiswerk niet op orde hebben of hun leerwerk niet of nauwelijks doen. Een groot deel van de leerlingen lijkt minder gemotiveerd, terwijl tegelijkertijd de heel gemotiveerde leerlingen zich niet uitgedaagd voelen. Aan de andere kant merken we ook dat (steeds meer) leerlingen last hebben van werk- en toetsdruk, wat tot gevolg heeft dat ze minder goed in hun vel zitten. Heel veel redenen om ons onderwijs kritisch onder de loep te nemen en met elkaar in gesprek te gaan over wat anders kan, zonder aan kwaliteit in te boeten. In meerdere gesprekken met diverse geledingen (docenten, leerlingen en ouders) heeft dat geleid tot een herijking van ons onderwijs en het verwoorden van onze ambitie.

Onze ambitie: de leerling die Werenfridus verlaat is zelfbewust, sociaal bewust en wereldwijs.

Leerlingen van nu groeien op in een kennissamenleving, in een maatschappij die snel verandert in de richting van een netwerksamenleving. De mondialisering, de snelle ontwikkeling van technologie en de explosieve groei van online informatie versnellen dit proces. Deze maatschappij vraagt van leerlingen gedegen kennis op diverse (vak)gebieden. Maar ze vraagt ook een goede beheersing van vaardigheden zoals samenwerken, kritisch en probleemoplossend denken en sociale competentie. Het onderwijs van Werenfridus moet aansluiten bij deze maatschappelijke ontwikkelingen en bij de toekomst, maar moet vooral ook ruimte geven aan het leren van de leerling van nu. In het leren en lesgeven staat de leerling centraal en wordt een beroep gedaan op eigen verantwoordelijkheid en vertrouwen.

Veranderen

Veranderingen doorvoeren is erg lastig. Zeker als je gewend bent aan iets wat je al lang doet. Vandaar dat op Werenfridus is afgesproken dit in kleine stapjes te doen. 

Vorig schooljaar is er een begin gemaakt met formatief lesgeven. Daarnaast heeft coaching een prominente plek gekregen in de begeleiding van de leerlingen. Dit schooljaar heeft dat een vervolg gekregen in de zes klassen die nu werken volgens de nieuwe principes.

Formatief lesgeven

Onder formatief lesgeven verstaan we het effectief en efficiënt monitoren van het leerproces en dit voorzien van zinvolle feedback. Docenten en leerlingen moeten de leerdoelen helder voor ogen hebben. Daarnaast moet duidelijk zijn waar leerlingen in hun leerproces staan en hoe ze de leerdoelen kunnen bereiken. Docenten moeten gerichte instructie en feedback kunnen geven zodat leerlingen hun leerdoelen kunnen behalen. Het huidige toetssysteem voldoet niet in alle opzichten aan die eisen.

Cijfers

Uit onderzoek (https://onderzoekonderwijs.net/2018/05/29/cijfers-geven-werkt-niet-recensie/) is gebleken dat door het geven van cijfers het leerproces stagneert. Wij ervaren vaak dat veel leerlingen de stof nog onvoldoende blijken te beheersen na het afnemen van een toets. Een leerling compenseert een onvoldoende voor de ene toets met een toets over een ánder vakonderdeel, maar beheerst het vorige onderdeel nog niet. Dat betekent dat die leerling misschien wel met een voldoende voor een vak overgaat naar een volgende klas, maar bepaalde vakonderdelen nog niet onder de knie heeft.

 

Als er eerder was getoetst, dus nog vóór het cijfer was gegeven, was de docent duidelijk geworden dat er nog leerlingen zijn die niet voldoen aan de eisen die aan dat vakonderdeel worden gesteld. Dat toetsen kan op verschillende manieren gebeuren. Als een docent tijdens het leerproces ziet waar hiaten zitten en wat er nodig is om die hiaten aan te vullen, dan kan hij of zij tijdig ingrijpen. Dat leerlingen fouten maken is alleen maar goed, maar die moeten niet worden afgestraft met een (laag) cijfer, terwijl het leerproces na het behalen van dat cijfer stopt. We testen dus heel vaak waar de leerling in zijn of haar leerproces staat en de leerling wordt daar actief bij betrokken. Dat testen, feedback geven en doorleren staat centraal in de les(senserie). Leerlingen krijgen dus meer feedback en meer kans om te laten zien waar ze staan, maar ze krijgen beduidend minder cijfers. De voortgang wordt echter goed in de gaten gehouden.

Formatief evalueren maakt een leerproces zichtbaar, waarin de leerling direct feedback krijgt om verder te kunnen. Alleen op deze wijze is een leerproces effectief. Eenvoudige handigheidjes en tools geven de docent snel een beeld van het rendement van de les. Er zijn legio manieren om dit efficiënt te doen. Een aantal docenten is hiervoor naar een congres van Dylan Wiliam, de grondlegger van het Formatief Lesgeven, geweest en is enthousiast aan de slag gegaan. In diverse bijeenkomsten en trainingen zijn deze technieken gedeeld met de docenten, die dit in de praktijk tot uitvoering brengen. Een team van inmiddels zo’n 50 docenten doet dat in de genoemde klassen. Veel docenten die lesgeven aan de deelnemende klassen passen formatieve evaluatie inmiddels ook toe in hun andere lessen. Kortom, de implementatie van formatief evalueren is volop in gang gezet!

Coaching

Coaching heeft als doel de leerlingen van Werenfridus beter te begeleiden in hun leerproces. Door de leerlingen te coachen, kunnen we beter tegemoetkomen aan de leerbehoeften van de leerlingen. De docent/coach leert de leerling verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leerproces, kennis te nemen van de gevolgen van gedrag, werkhouding en inzet en vooral ook om op tijd bij de juiste persoon om hulp te vragen.

De mentor/coach heeft een basisgroep van maximaal vijftien leerlingen. Hij of zij voert het liefst tweewekelijks een individueel gesprek met de leerlingen. Aan de orde komt wat er is gelukt en wat niet en wat daar de oorzaken van zijn. De leerling formuleert nieuwe leerdoelen en beschrijft wat er nodig is om die te bereiken. De mentor/coach bereidt daarnaast samen met de leerlingen het driehoeksgesprek met de ouders voor. Daarin vertellen zij over de successen, wat nog lastig is en hoe de ouders daarbij kunnen helpen.

De coachende rol is voor veel docenten en mentoren niet eenvoudig om te leren en toe te passen. Veel van hen zijn namelijk al lange tijd gewend om de leerlingen te vertellen wat ze moeten doen. En dat loslaten blijkt best lastig. Uit ervaring blijkt dat de leerlingen in de brugklassen minder moeite hebben met deze manier van werken, omdat deze aansluit bij de basisschool. De coachings training die de docenten nu volgen is een belangrijke ondersteunende factor. Ook hierin zijn we dus volop aan het leren!

Onderzoek

Zoals gezegd is in het schooljaar 2018-2019 gestart met een Pilot Formatief Evalueren. Docenten zijn geschoold en hebben op veel verschillende bijeenkomsten ervaringen uitgewisseld. Gedurende het schooljaar en ook aan het einde ervan, heeft de school onderzoek verricht naar de resultaten en ervaringen. Onder ouders, leerlingen en docenten is een enquête uitgezet en er zijn diverse gesprekken met hen gevoerd. Ouders en leerlingen geven vooral aan dat leerlingen minder stress ervaren door het afgenomen aantal toets cijfers. Ze hebben meer tijd om te laten zien wat ze beheersen en kunnen dat ook op verschillende manieren aantonen. Ze hebben bovendien meer inzicht in hun eigen leerproces en weten beter waar ze naartoe werken en hoe ze hun doelen kunnen bereiken. Ouders zijn best even kritisch geweest, maar zagen dat hun kind minder stress ervoer en dat het goed in de gaten werd gehouden door de mentor/coach. Bovendien zijn ouders gedurende het jaar goed op de hoogte gehouden van de resultaten en vorderingen, waardoor ze niet voor verrassingen kwamen te zijn. Ouders hebben ook actief deel kunnen nemen aan gesprekken over de Pilot en konden hun vragen altijd kwijt bij de stuurgroep, conrector of mentor/coach. Docenten zagen, ondanks dat ze soms best moesten wennen aan de manier van werken, vooral meer ontspannen en gemotiveerde leerlingen.

Voor meer informatie:

De theorie achter zelfsturend leren en eigenaarschap
Meer informatie over Formatief Lesgeven

Kijk twee informatieve filmpjes:
The classroom experiment deel 1  
The classroom experiment deel 2 
Of bekijk deze animatie ontwikkeld door de SLO.

Werenfridus is een van de drie locaties van het Tabor College.